و هيات و خلقت و اخلاق ، هم مثل ما باشند . وانگهى چگونه ممكن است حيوانات داراى تكليف باشند ، در حالى كه آنها عقل ندارند و تكليف در صورتى صحيح است كه عقل كامل باشد ؟ ! وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَ بُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ : آنها كه قرآن و ديگر دلايل ما را تكذيب مىكنند ، كر و لالند و در ظلمات كفر و جهل فرو رفته . راه به منافع دين نمىبرند . در بارهء معناى « صُمٌّ وَ بُكْمٌ » در سورهء بقره ، گفتگو كرده‌ايم . برخى گويند : يعنى در آخرت ، بكيفر كفرشان ، كر و لال و در ظلمات هستند ، زيرا اين جمله پس از بيان حشر و قيامت آمده است . مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ : هر كه را خدا بخواهد گمراه مىكند . اين جمله ، مجمل است . آيات ديگرى در قرآن هست كه اين اجمال را رفع كرده ، مىگويد : خداوند فاسقان و ظالمان را گمراه مىكند و بر هدايت اهل ايمان مىافزايد و راههاى سلامت و ايمنى و وصول بخشنودى خدا را به آنها نشان ميدهد . ( بقره 26 ، ابراهيم 27 ، مائده 16 ) پس مقصود اين است كه : خداوند هر كه را بخواهد ، به حال خود مىگذارد و او را از الطاف خود منع مىكند . اين كار را هنگامى مىكند كه دلايل روشن براى آنها بيان كند و آنها از قبول آن روى گردان شوند . ممكن است مقصود اين باشد كه خداوند هر كه را بخواهد از راه بهشت و رسيدن به پاداش گمراه مىكند . وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ : و هر كه را بخواهد رحم مىكند و او را به راه بهشت هدايت مىكند . يعنى او را براهى هدايت مىكند كه مردم مؤمن از آن راه به بهشت مىروند .